BCMB Vindplek Cliëntondersteuners BCMB Werk gezocht

'De ondersteuning die je krijgt, is afhankelijk van waar je woont'

Drie onderzoeken, een gezamenlijke brief aan de minister en tien jaar VN-verdrag Handicap. Cliëntondersteuning staat dit jaar nadrukkelijker op de kaart dan ooit. Deborah Lauria, sinds anderhalf jaar directeur van Ieder(in), en Trudy Roffel, voorzitter van BCMB en zelf cliëntondersteuner in hart en nieren, gingen met elkaar in gesprek. Over wat er beter kan, wat er op het spel staat en waarom het nu - meer dan ooit - zo belangrijk is dat het veld met één stem spreekt.

Vraag Deborah Lauria naar de rode draad in de signalen die bij Ieder(in) binnenkomen, en ze hoeft niet lang na te denken. "De verschillen tussen gemeenten. Op allerlei gebieden maken gemeenten eigen beleid, op basis van eigen financiële middelen en politieke voorkeuren. En die resulteren in verschillende behandeling van mensen. We noemen dit ook wel de postcodeloterij: je trekt een lot en dan pas weet je waar je aan toe bent. Zo zou het niet moeten zijn met zorg. Mensen verhuizen soms letterlijk om beter geholpen te worden. Veel mensen hebben die mogelijkheid helemaal niet, of willen het niet, omdat ze hun familie en sociale netwerk in de buurt niet willen verlaten. Het is heftig als je je daartoe gedwongen voelt."

Deborah Lauria tijdens de viering van 10-jarig jubileum van de ratificatie van het VN-verdrag.

 

Ik wil een signaal kunnen afgeven

Trudy Roffel herkent het uit de dagelijkse praktijk. "Ik heb vandaag telefoondienst. Als ik straks gebeld word door iemand uit Groningen, dan moet ik zeggen: sorry, wij zijn daar niet gecontracteerd. Dan ga ik op zoek naar een andere partij, en ik weet op voorhand al dat daar een wachtlijst is. Ik vind dat je de cliënt altijd verder moet helpen en zeg altijd: als het niet lukt, kom dan weer bij me terug. Want dan kan ik een signaal afgeven. Mensen worden soms enorm van het kastje naar de muur gestuurd, dat is gewoon heel triest. Helemaal als het water al aan de lippen staat. Zonde, want als er eerder een cliëntondersteuner betrokken was geweest, had dat veel leed kunnen besparen."

Voorkomen dat zorg escaleert

Dit jaar verschenen er drie onderzoeken: van Toezicht Sociaal Domein over de praktijk, van Berenschot over de maatschappelijke kosten en baten, en van AEF over toekomstscenario's. Roffel: "Ik vind het best schokkend dat het eigenlijk weer een bevestiging is van waar we al tien jaar tegenaan lopen: dat veel mensen niet weten dat cliëntondersteuning bestaat. Waar ik blij mee ben, is dat in het rapport van Berenschot de meerwaarde van cliëntondersteuning wordt erkend. Ook als je kijkt naar preventie, naar het voorkomen dat zorg escaleert."

Lauria vult aan: "Een zwaardere ondersteuningsvraag betekent ook nog hogere kosten, dat willen we allemaal voorkomen." Bij het AEF-rapport zette Ieder(in) een stevige kanttekening. “Van de vier geschetste scenario's voldoet er maar één aan het VN-verdrag Handicap,” vertelt Lauria. "Dan denk je: dat zou niet eens mogen. Gelukkig is dat wél het scenario dat nu verder wordt uitgewerkt.”

Onpartijdige bondgenoot van de burger

Het tweede onderzoeksthema raakt aan de kern van het vak. Roffel ziet de onafhankelijkheid van cliëntondersteuners regelmatig onder druk staan, vooral bij gemeenten. "Je mag soms een maximaal aantal uur ondersteunen en als je meer nodig hebt, moet je eerst naar de gemeente. Dan krijg je discussies met beleidsambtenaren - die erg ver van de werkvloer staan - over of het begeleiding of cliëntondersteuning is. Op andere manieren wordt de speelruimte ook ingeperkt, wat we wel en niet mogen. Dat vind ik eigenlijk in strijd met de onafhankelijke rol van een cliëntondersteuner. Daarom pleit ik ervoor om cliëntondersteuners los te koppelen van wijkteams. Je kunt in mijn ogen niet in een wijkteam zitten, meebeslissen over indicaties, en ondertussen ook cliënten ondersteunen. Die onafhankelijkheid moet echt geborgd zijn, alleen dan kun je de onpartijdige bondgenoot van de burger zijn.”

Trudy Roffel, voorzitter van het bestuur van BCMB

Mensen worden dubbel getroffen

Zowel Lauria als Roffel komen steeds uit bij dezelfde conclusie: het stelsel is opgeknipt, en mensen zijn dat niet. "Als je jong bent, kun je te maken krijgen met vijf wetten en vijf instanties," zegt Lauria. “Mensen hebben één leven en bepaalde ondersteuning nodig. Maar nu worden mensen steeds naar een andere instantie verwezen en moeten ze steeds opnieuw bewijzen aanleveren. En dat bewijzen doet iets met mensen. Je wordt telkens geconfronteerd met de handicap die je hebt, je gaat geloven dat er iets mis is met je en je moet het iedere keer opnieuw bewijzen. Dat blinden niet zijn gaan zien, dat armen niet zijn aangegroeid, dat mensen met een progressieve ziekte niet minder ziek zijn geworden of weer zijn gaan lopen. Het is zo pijnlijk, de boodschap die je krijgt is: jij bent een probleem, jij kost geld. Je wordt eigenlijk dubbel getroffen.”

Zorgstelsel gaat uit van wantrouwen

“Wat ook meespeelt is dat over verstandelijke beperkingen de kennis er wel is, maar alleen bij een kleine groep,” vertelt Lauria. “We hebben de gehandicaptenzorg altijd weggestopt en waar je niets van weet, daar denk je niet aan. Daarom zetten we in op ‘Samen opgroeien, samen leven’, bijvoorbeeld met inclusieve kindcentra.” Roffel: “Ook gemeenten missen die kennis. Een jongetje in een rolstoel moest voor een parkeerkaart toch langs een arts. Die zag hem bij de voordeur en zei: ik zie het al. Ons zorgstelsel gaat uit van wantrouwen, met vertrouwen zouden we veel bureaucratie besparen."

Juist daar ligt volgens beiden de kracht van cliëntondersteuning: de levensbrede blik. Roffel: "Wij gaan altijd eerst luisteren. We verduidelijken de vraag, andere professionals gaan vaak op hun eigen stukje zitten, en dan gaat het mis." Lauria noemt het principe bij naam: supported decision making. "Eigen regie is een basisprincipe van het VN-verdrag. Cliëntondersteuners helpen om de keuze te maken die voor jou goed is, dus het woord ‘ondersteuning’ is goed gekozen. En die levensbrede blik is daarbij heel belangrijk. Veel professionals denken in hokjes, omdat het hele systeem zo is georganiseerd. Daarom is die domeinoverstijgende aanpak zo essentieel.”

Samen één vuist

Dat BCMB, Ieder(in), MEE NL, Cliëntondersteuning Plus en de Alliantie Metgezel samen een brief stuurden aan minister Sterk, noemt Lauria veelzeggend. "Het is altijd veel krachtiger als je dat met meer partijen doet dan ieder afzonderlijk. We hebben hetzelfde belang, we willen hetzelfde bereiken. Dat is wat we delen." Roffel: "In het begin zaten we niet altijd op één lijn, maar bij deze brief is dat gelukt. We halen elkaar echt geen werk uit handen — het is druk genoeg voor iedereen."

Wat er nu moet gebeuren, is voor beiden helder: één landelijke, domeinoverstijgende regeling die centraal is geregeld. Roffel: "Als je echt puur kijkt naar die onafhankelijkheid, dan moet het naar één financieringsvorm. Nu ben je heel erg afhankelijk van de goodwill van gemeenten. Een landelijke opdracht sluit lokale uitvoering niet uit, mits er minimumeisen, centrale inkoop en één tarief zijn. Ik hoop serieus dat de minister het lef heeft om het centraal te organiseren. Want als we het zo houden, blijven die verschillen bestaan."

Stel dat het lukt — wat is er dan veranderd? 

Lauria hoopt vooral dat de woonplaats er niet meer toe doet. "Dat het niet meer uitmaakt waar je woont voor de zorg of ondersteuning die je krijgt, en hoeveel, en van welke kwaliteit. En dat die ondersteuning ook echt beschikbaar is." Tegelijk vreest ze dat cliëntondersteuning dan nog altijd nodig is. "We wilden dat het niet meer nodig zou zijn. Maar wetten veranderen niet zo snel, en stelsels al helemaal niet." Roffel: "Iedereen heeft gewoon recht op dezelfde vorm van cliëntondersteuning. En in de ideale wereld bestaat het nog steeds, want er zullen altijd ingewikkelde situaties blijven. Maar misschien minder dan nu."

Tot slot wil Lauria vooral de mensen noemen die het werk doen. "Laten we de waardering blijven uitspreken voor hen, want zij maken echt het verschil." Roffel knikt. "Dat is de rode draad van dit verhaal: we zijn een meerwaarde voor mensen met een hulpvraag. Ik hoop dat we dat nog heel lang kunnen blijven doen. En dat mensen ons op tijd weten te vinden."